तरुनी भइनसकेकी म्हेन्दो

रामकुमार एलन 

घरमा सधैँ खाल । बाउकै त्यो ताल । आमा छैनन् । दिदीहरूको घरजम । फुल्नै लागेको कोपिला चुँड्नेको लर्को । तर म्हेन्दोलाई यो सब निको लागिरहेको छैन । खोइ गाउँमा सबलाई भा’छ । ठूलाबडाले दाह्री दले नि हुने, समाते, टोके नि हुने । मन परे ताने, बोके पनि हुने । आइमाई त लोग्नेका खेलौना न हुन् । तर म्हेन्दो फरक छे । घरपरिवारको माहौलमा म्हेन्दो खुसी छैन । उ यहाँबाट फुत्कन पाए हुन्थ्यो भन्ने सोच्छे । तर जाने कहाँ ? मामाघरमा पनि यही ताल छ । मामाका छोरीहरू बम्बईमा गएका छन् भन्ने सुनिएको हो, कहाँ गए, के गर्छन्, कोही भन्दैनन् । बाबुले अह्राएकाले जबर्जस्त जाँड छानेर दिने ड्युटी छ उसको । जाँडका डबका भनेर म्हेन्दोको घाँँघरमुनि हात लगेर तिघ्रा चिमोट्ने राइनासे ठिटाहरुलाई म्हेन्दो ‘झ्यास’ जति नि गन्दिन र हिर्काउँछे । छुन दिन्न । छातीमा हात त पर्नै दिन्न ।
अल्लारेहरू जिस्क्याउँछन् । म्हेन्दो फर्केर हेर्दिन । ‘भर्खरकी छे, अलिकति पानी चढोस् । आफैँ आउँछे, चिमोट्दै,’ केटाहरू पगार्न खोज्छन् ।
‘तसँग कुनै रहर छैन,’ म्हेन्दो झर्किन्छे ।
‘हेरौँला हामी पनि । टाँसिँदै आउछेस् कुनै दिन,’ केटाहरू जिस्क्याउँछन् ।
‘कसरी आउँला ? तेरो घरमा दिदीबहिनी छैन ? सोध्नू नि गएर,’ म्हेन्दो मुखभरिको जवाफ दिन्छे । उसलाई केटाहरू ‘फतर्की’ भन्छन् ।
हेर्दा म्हेन्दो फक्रन लागेको फूल जस्तै छे । तर भवँरालाई चैं वरपर ढिम्कन दिन्न ।
भन्ेछ, ‘म बाटाको मादल होइन । जसले जतिखेर जताबाट पनि बजाउने ।’
उसले धेरैपटक वरपर जिस्कन आउनेलाई पिटेकी छे, चिमोटेर घाइते
पारेकी छे । लात पनि हानेकी छे । अचम्मैको विद्रोही छे म्हेन्दो । केटाहरू लोर्के स्याङ्तानलाई कुरा लाउँछन्, ‘तिम्रा छोरी आरनमा बनाएको हो कि क्या हो ? कति निष्टुरी तातो फलामजस्ती ?’
गर्मी हपहपी छ । मकैका ढोड, मान्छेभन्दा अग्ला छन् । हावा चल्दैन । दिउँसो पानी पर्दैन । चुर्लिङ बगर धपक्क बलेको छ । स्याउली बजारमा मान्छेहरू भट्टीमा छिरेका छन् । तास खेलेका छन्, जाँड खाएका छन् । क्यारेमबोर्ड खेलेका छन् । बाजी जितेका छन् । हारेका छन् । चारैतिरको केन्द्र हो स्याउली बजार । सुरूमा आल्खोपको घर पहिरोले बगाएपछि छेवाङ् साइँलाले एउटा सानो छाप्रो हालेका थिए बगरमा । घरबारी नभएपछि जाँड बेचेर चलाएका थिए गुजारा । गाउँका पुराना प्रधानपञ्च, बेलाबखत स्याउली बजार बस्थ्यो, हराउँथ्यो, फेरि बस्थ्यो स्याउलीबाङमा । कहिले राम्रो हुन्थ्यो, कहिले नराम्रो । गाउँमा साना छाप्रामा चल्ने अस्थायी बजारलाई स्याउली बजार मानिन्थ्यो तर यसले गाउँको परिवर्तन, आम्दानी र झगडामा पनि उस्तै असर पाथ्र्यो । स्याउली बजारमै जाँड खाएर खप्पर फोरेका खप्परे गोले र होत्परे मुक्तान अझै बोल्दैनन् । सामान्य निउँमा स्याउली बजारमा जाँड खाएर झगडा
गरेपछि उनीहरू झगडामात्र गरेनन्, स्याउली बजारमा आगो झोसेर हिँड्नाले डिमडुङ साइँला परिवारसहित गड्यौलीतिर हिँड्यो । धेरै समयपछि फेरि स्याउली बजार सुरू भएको छ स्याउलीबाङ भट्टीमा । 
छाप्रोको भट्टी । जाँडको व्यापार । छेवाङ् मकै खोज्न गाउँ जान्थ्यो । ल्याएर पिँध्थ्यो घट्टमा । बगरमा ढिँडो पकाउँथ्यो । मान्द्रोमा मोर्चा मोल्थ्यो । जाँड बनाउँथ्यो । स्वास्नी आसमाया जाँड छान्थी । बेच्थी । एवम् रीतले स्याउली बजार चलेको महिना बित्दै थियो । बगरको बजार हो स्याउली बजार । नजिकै तातो घाममा झ्वाम्म पौडी खेल्ने । डबकाका डबका जाँड धोक्ने । अनि डहरमै सुत्ने । गर्मीमा आँपका चिचिला चपाउने ।
अरू के चाहियो ? आउँ परेर मान्छे डोकोमा हालेर मनहरी लग्यो, कोहीकोही मात्र फर्कन्थे । धेरै उतै मर्थे । पैसा खोज्न सके कोही भरतपुर पुग्थे । साधारण रूघाखोकी र आउँकै भरमा मान्छेहरू मर्थे । तैपनि डबकाको जाँड छोड्न गाह्रो थियो गाउँलेलाई । अझ पछि त स्याउली बजारको रक्सीमा विकासे मल हालेको हल्ला गर्थे गाउँलेहरू, धोक्न चैँ छाड्दैनथे । क्रमशः